Kışın vaka sayısı neden artıyor?
Sahada çalışan herkes bilir: hava soğudukça telefon daha çok çalar. Bu bir tesadüf değil; kış aylarında birbirinden bağımsız dört etken aynı anda devreye girer ve hattı iki taraftan birden zorlar.
- Sıcaklık düşüşü, hat içindeki yağın katılaşmasını hızlandırır. Yani hat daha hızlı daralır.
- Yağış ve kar erimesi, özellikle yanlış bağlantıların olduğu sistemlerde hatta ek yük bindirir. Yani hattan daha çok su geçmesi gerekir.
- Kapalı ortamda geçen zaman artar; mutfak ve banyo kullanımı yoğunlaşır. Yani hatta daha çok atık girer.
- Donma riski, dış cephe ve bahçe hatlarında akışı tamamen durdurabilir.
Daralan kesit, artan debi ve artan atık. Üçü üst üste geldiğinde, yaz boyunca sorunsuz çalışmış bir hat aralık ayında kilitlenebilir. Aşağıda her etkeni ayrı ayrı ele alıyoruz.
Yağın soğukta katılaşması: kışın bir numaralı sebebi
Yağ, sıcakken sıvı ve akışkandır; soğuduğunda katılaşır. Mutfak tezgâhındaki sıcak yağ gidere rahatça iner, ama borunun içindeki sıcaklık yazın bile mutfaktakinden düşüktür. Kışın bu fark çok daha büyür.
Toprak altındaki ve dış duvara yakın geçen hatlarda sıcaklık, kış aylarında belirgin şekilde düşer. Yaz aylarında birkaç metre ilerledikten sonra soğuyup yapışan yağ, kışın çok daha erken katılaşır — çoğu zaman daha sifonu geçmeden.
Bunun pratik sonucu şudur: yaz boyunca aynı alışkanlıkla kullanılan bir mutfak hattı, kışın haftalar içinde daralabilir. "Yazın böyle bir sorunumuz yoktu" cümlesinin arkasındaki fizik budur.
Sertleşen yağ, üzerine gelen her lifli atığı tutar. Islak mendil, kâğıt havlu ve saç bu yüzeye yapıştığında ortaya elle parçalanamayan bir kütle çıkar. Bu birleşimin nasıl oluştuğunu ıslak mendil ve atık yağın zararı yazımızda ayrıntılı anlattık.
Kışa özel öneri: kızartma yağını kesinlikle gidere dökmeyin; kavanozda biriktirip toplama noktalarına verin. Tabak ve tencereleri yıkamadan önce kâğıt havluyla silin. Bu iki alışkanlık, kış aylarında yaz aylarına göre çok daha fazla fark yaratır.
Donma: hangi hatlar risk altında?
Atık su hattı sürekli akmadığı için, durgun kalan bölümlerde donma gerçekleşebilir. Risk her yerde eşit değildir; şu bölümler öne çıkar:
- Dış cephede yüzeyde giden borular. Sonradan eklenmiş banyo ve mutfak tahliyeleri sıklıkla dış duvardan geçirilir. Yalıtımsız bir plastik boru, sert bir gecede donabilir.
- Sığ döşenmiş bahçe hatları. Yeterli derinliğe inmeyen ya da sonradan zemini alçaltılmış hatlar donma sınırının üzerinde kalabilir.
- Isıtılmayan hacimler. Boş bodrum, kapatılmış otopark bölümleri, kullanılmayan depo ve garajlardaki giderler.
- Uzun süre boş kalan konutlar. Yazlıklar ve kiraya verilmemiş daireler. Akış olmadığı için sifonlardaki su hem buharlaşır hem donabilir.
- Bahçe süzgeçleri ve teras giderleri. Üzerinde biriken kar eriyip süzgeçte tekrar donduğunda tahliye tamamen kapanır.
Belirtiler: Bir gecede oluşan ve başka açıklaması olmayan tam tıkanma; günün en soğuk saatlerinde başlayıp güneşle birlikte kısmen düzelen akış; borunun elle dokunulduğunda çok soğuk olması, üzerinde kırağı görülmesi.
Önleme: Riskli bölümlerde boru yalıtımı en etkili yöntemdir. Uzun süre boş kalacak yerlerde tesisatın boşaltılması ve sifon noktalarına donmayı geciktirici uygun bir sıvı bırakılması düşünülebilir. Isıtılmayan hacimlerin kapısını kapalı tutmak, o hacimdeki sıcaklığın sıfırın altına inmesini geciktirir.
Donmuş hatta basınçlı su uygulamanın riski
Bu bölüm kısa ama önemli.
Donmuş olduğundan şüphelenilen bir hatta doğrudan yüksek basınçlı su uygulanmaz.
Sebebi şu: donmuş bölüm katı bir tıkaç gibi davranır ve suyu geçirmez. Yüksek basınçla gönderilen su o buz kütlesinin önünde birikir ve basınç boru içinde kapalı bir hacimde yükselir. Bu yükselme şu sonuçları doğurabilir:
- Zaten soğuk nedeniyle kırılganlaşmış plastik boruda çatlama.
- Ek yerlerinin ve contaların açılması.
- Eski künk ve döküm hatlarda mevcut çatlağın büyümesi.
- Basıncın geri tepmesi ve çalışan kişiye doğru boşalma.
Ayrıca donma çoğu zaman tek başına gelmez. Hat zaten daralmış olduğu için o noktada donmuştur. Yani sorunun iki katmanı vardır ve buzu zorlamak alttaki asıl sorunu çözmez.
Doğru yaklaşım: önce tıkanmanın donma kaynaklı olup olmadığını anlamak. Donma şüphesi varsa kademeli çözülme sağlanır; boru kontrollü şekilde ısıtılır ve akış geri geldikten sonra hattın gerçek durumu değerlendirilir. Açık alevle boru ısıtmak kesinlikle yapılmaz; plastik boruda erime, kapalı hacimde ise yangın ve gaz riski doğurur.
Kuka basıncının hangi hatlarda dikkat gerektirdiğini vidanjör ve kuka farkı yazımızda ayrıca ele almıştık.
Yağış ve kar erimesi: yüzey suyu yükü
Kışın ikinci büyük etkeni sudur — ama bu kez hattın içindeki değil, dışarıdaki su.
Sağlıklı bir sistemde yağmur suyu ve pis su ayrı hatlarda taşınır. Ancak uygulamada bu ayrımın bozulduğu çok sayıda yapı görüyoruz:
- Çatı yağmur iniş borusunun pis su hattına bağlanması.
- Bahçe ve otopark rampası ızgaralarının pis su hattına verilmesi.
- Balkon giderlerinin sonradan yapılan tadilatta yanlış bağlanması.
- Kapağı deforme olmuş bir logara yüzey suyunun doğrudan dolması.
Yaz boyunca bu bağlantılar sorun yaratmayabilir. Ama uzun süreli bir yağmurda ya da hızlı bir kar erimesinde hatta gelen debi katlanır ve sistem kapasitesini aşar. Sonuç genellikle en alçak noktadan taşmadır: bodrum süzgeci, otopark rampası dibi ya da bahçedeki baca.
Otopark rampaları bu konuda özel bir başlıktır. Rampa, tanımı gereği yüzey suyunu bodruma doğru toplayan bir kanaldır; dip ızgarası tıkalıysa ya da tahliye pompası çalışmıyorsa su doğrudan otoparka iner. Kışa girmeden rampa ızgarasının temizlenmesi ve pompanın denenmesi, önlenebilir baskınların büyük kısmını ortadan kaldırır.
Böyle bir taşma yaşandığında ilk on dakikada ne yapılması gerektiğini ayrı bir yazıda adım adım yazdık.
Kapalı ortamda artan kullanım
Üçüncü etken davranışsal ve genellikle hiç konuşulmaz: kışın evde daha çok vakit geçirilir.
- Daha çok sıcak yemek pişirilir; kızartma ve et yemeği tüketimi artar, dolayısıyla mutfağa giren yağ miktarı artar.
- Daha sık ve daha uzun duş alınır.
- Çamaşır makinesi daha çok çalışır; kalın kıyafetlerden çıkan lif miktarı yazlıklara göre fazladır.
- Tatil ve bayram dönemlerinde misafir sayısı artar; aynı tesisat kat kat fazla kullanılır.
- Hasta olunan dönemlerde mendil kullanımı artar ve bunların bir kısmı klozete gider.
Bunların hiçbiri tek başına sorun değildir. Ancak zaten daralmış bir hatta eklendiğinde, kritik eşiği aşmaya yeter. Yılbaşı ve bayram dönemlerinde yaşadığımız yoğunluğun sebebi tam olarak budur: kalabalık bir akşam yemeği, aylardır daralan bir hattın son damlası olur.
Yoğun kullanım öncesinde hattın kontrol ettirilmesi, o akşam yaşanacak bir kilitlenmeyi önlemenin en gerçekçi yoludur.
Sonbaharda yapılacak hazırlık listesi
Kış sorunlarının büyük kısmı, ekim-kasım aylarında yapılacak birkaç saatlik bir hazırlıkla önlenebilir. Aşağıdaki liste, site ve apartman yönetimlerine verdiğimiz listenin sadeleştirilmiş hâli.
- Çatı olukları ve yağmur iniş borularını temizletin. Yaprak dolu bir oluk, ilk sağanakta suyu istemediğiniz yere gönderir.
- Bahçe, teras ve otopark rampası ızgaralarını temizleyin. Sonbahar yaprağı bu ızgaraları kışa girmeden tıkar.
- Logar kapaklarını açıp seviyeyi kontrol edin. Seviye yüksekse çıkış hattı zaten daralmış demektir; kış gelmeden müdahale çok daha sakin geçer. Bacaya inmeyin, yukarıdan bakın — nedenini burada anlattık.
- Ana hattı yıkatın. Özellikle eski binalarda ve yoğun kullanımlı sitelerde, kış öncesi yıkama en etkili tek önlemdir.
- Yağ tutucuyu boşalttırın. Yeme içme işletmeleri için öncelikli madde. Dolu bir yağ tutucu koruma sağlamaz.
- Dış cephe ve bahçe hatlarını yalıtın. Yüzeyde giden boruları izole edin, riskli noktaları not alın.
- Bodrum tahliye pompasını deneyin. Yılda bir kez çalıştırıp kontrol etmek, kritik gecede çalışmama riskini düşürür.
- Kullanılmayan giderlere su dökün. Kuruyan su kilitleri kış boyunca koku kaynağı olur; ayrıntısı kanalizasyon kokusu yazımızda.
- Sakinleri bilgilendirin. Yağ ve ıslak mendil konusundaki kısa bir hatırlatma, kış aylarında yaz aylarına göre çok daha fazla işe yarıyor.
- Bakımı takvime bağlayın. Tepkisel değil planlı çalışmak isteyenler için bakım anlaşması seçeneğimiz var.
Kış aylarında müdahale, yaz aylarına göre daha zorlu koşullarda yapılır: donmuş zemin, kar altında kalan kapaklar, kısa gün ışığı. Erişim tarafında mini vidanjör araçlarımızın 1,90 – 2,00 metre yüksekliği kapalı otopark girişlerinin büyük kısmından geçmemizi sağlıyor; araç giremediğinde 50 metreye kadar hortum çekiyoruz. Ani gelişen durumlar için acil vidanjör tarafında 7 gün 24 saat çalışıyoruz.